Article avbout my Lt. father Vijay D. Varangaonkar

 “सखा” त्वमेव.

विजय द. वरणगांवकर

...लहान असतांना दादा कार्यालयात जाण्यास निघाले की मी मोठ्याने रडत असे मग ते परत फिरून मला एखादी चक्कर मारून ऑफिसला जात. आता ते कधीही परत फिरून न येणाऱ्या अंतिम प्रवासाला निघून गेले. त्या दिवशी त्यांच्या फोटोकडे पाहिल्यावर ओठांवर गाणे आले... 

ओ जानेवाले हो सके तो लौटके आना

आज दादांना जाऊन बरोबर एक महिना झाला. दादांविषयी लिहिण्यासाठी म्हणून कित्येक गोष्टी, आठवणी मनात घोळत होत्या पण त्या लिहिण्याचा योग आज आला. प्रत्येकाला आपल्या जन्मदात्यांविषयी नितांत आदर, प्रेम, जिव्हाळा असतोच. तो आम्हाला म्हणजे मी व माझ्या तीन बहिणींना कसा नसणार ? बरोबर एक महिन्यापूर्वी दादांनी इहलोकीची यात्रा संपवली. त्यांच्या जाण्याच्या काही दिवस आधी त्यांची प्रकृती ढासळायला लागली होती. तीस सप्टेंबर 2026 ची सकाळ आम्हा वरणगांवकर परिवारास तसेच दादांच्या अफाट मित्र मंडळीस, लोकसंग्रहास शोकसागरात बुडवून गेली. माझा भाऊ डॉक्टरांना घेऊन आला आणि डॉक्टरांनी दादा गेल्याचे  सांगितले. 2022 मध्ये त्यांना पार्किन्सन असल्याचे निदान झाले. बाहेर व घरात तोल जाऊन अनेकदा पडल्याने त्याचं स्कूटर चालवणे, बाहेर जाणे बंद झाले, मग ते घरीच असत. त्या दिवशी त्यांचे दुखणे कायमचे बंद झाले.  पार्किन्सन होऊनही ते शोक करीत बसले नव्हते. त्यांना अकोल्याला कारने तपासणी साठी नेतांना ते जुनी गाणी ऐकत, एखाद्या हॉटेलवर आम्ही चहा नाश्ता करीत असू. डॉक्टर सोबत सुद्धा त्यांच्या चांगल्या गप्पा होत असत. त्यांची, माझी मित्रमंडळी, नातेवाईक घरी आले की ते सर्वांना हसवत. त्यांचा सेन्स ऑफ ह्युमर खुप चांगला होता. साधे, निस्वार्थी, Happy Go Lucky असे जीवन व्यतित करणारे, परिवारासाठी देह कष्टविलेले, माणसांनी केवळ स्वतःसाठीच जगू नये असे आम्हाला सांगणारे, जीवनात अनेक कठीण प्रसंगांचा सामना करणारे दादा आता स्तब्ध झाले होते. आयुष्यभर नेहमी दुसऱ्यांच्या मदतीला धावून जाणाऱ्या दादांनी त्यांच्या निधनाच्या आठ वर्षे आधीच देहदानाचा संकल्प करून त्यांच्या समाजोपयोगी विचारांना अंतिम क्षणापर्यंत जपले. कर्मकांड, मरणोपरांत विधी यांवर त्यांचा विश्वास नव्हता. "हा देह म्हणजे माती आहे बेटा, माणूस गेला की सर्व खल्लास, आत्मा कुडीतून गेला की मग या देहाचे तुम्ही काहीही करा, काही फरक पडत नाही." असे ते मला कित्येकदा सांगत. 2018 मध्ये “वैद्यकीय विद्यार्थ्यांना अभ्यासासाठी मृतदेह कमी पडतात” अशी बातमी त्यांच्या वाचनात आल्याने देहदान करण्याचे त्यांनी व माझ्या काकांनी ठरवले होते. आम्ही आयुष्यभर त्यांच्या म्हणण्यानुसार चाललो म्हणून आमचे काका व वडील या दोघांचाही देहदानाचा संकल्प ईश्वराने आमच्या करवी पूर्णत्वास नेला. दादा गेले तेंव्हापासून डोळ्यासमोर त्यांच्यासह व्यतीत केलेले क्षण, त्यांची कार्यपद्धती अजूनही तरळत आहेत. 

      आमचे दादा म्हणजे परवानाधारक शिकारी वैद्य नानासाहेब वरणगांवकर यांचे सर्वात धाकटे चिरंजीव. आई वडीलांना न जाणे कोणता असा Sixth sense असतो, त्यांनी दादांना “सखा” हे टोपण नांव दिले आणि खरोखर सखा हे नांव त्यांना अगदी बरोबर लागू पडले. माझ्या वडिलांनी म्हणजेच विजय दत्तात्रय वरणगांवकरांनी मोठा लोकसंग्रह करून, जिवाभावाचे मित्र जोडून त्यांचे सखा हे नांव सार्थ केले. दादांचे एक मित्र प्रा.विनायकराव जोशी यांनी त्यांचे नांव विजयसखा असावे व त्यातून कागदोपत्री विजय व घरी सखा अशी विभक्त नांवे झाली असावीत असा निष्कर्ष काढला. विजयसखा, विजय म्हणजे अर्जुन आणि सखा म्हणजे कृष्ण असे ते म्हणतात.

         हा लेख थोडा दिर्घ होत आहे कारण आठवणीच तेवढ्या आहे. परंतू तरीही त्यातील अत्यंत निवडक बाबी इथे लिहित आहे.

     1966 मध्ये महसूल विभागात क्लर्क म्हणून रुजू झाल्यावर दादांनी स्टाफ सोबत, अधिकाऱ्यांसोबत घनिष्ट संबंध प्रस्थापित केले. महसूल विभागातील सर्व executive पदे त्यांनी उपभोगली. EDI (Entertainment Duty Inspector), FSI ( Food Supply Inspector) , IO (Inspecting Officer), NT (Naib Tahsildar) आणि तहसिलदार. IO या पदावर तर ते सात वर्ष होते. पण तत्कालीन राजकीय हस्तक्षेपाने, मर्जीतील अधिकारी आणल्याने त्यांची बदली झाली. यावेळी तमाम  केरोसिन हॉकर्स , स्वस्त धान्य दुकानदार त्यांच्या पाठीशी उभे राहिले होते. मलईदार खाते, टेबल मिळाल्यावर, "ते नको, मला ते जमणार नाही" अशी विनंती त्यांनी साश्रू नयनांनी E.G.Patil साहेबांना केली होती. "अनितीने मिळणाऱ्या पैशापेक्षा नीतीने मिळवलेले दुःख श्रेष्ठ असते" या उक्तीचा त्यांच्यावर मोठा प्रभाव होता. सरकारी पैसा मोठा danger असतो असे ते म्हणत. नोकरीच्या निमित्ताने त्यांचे सतत दौरे सुरू असत. थोरले बाजीराव ज्याप्रमाणे सतत घोड्यावर असत तसे आमचे दादा सतत स्कूटरवर असत. माझी आई अनेकदा "घेतली स्कूटर की पळाले" असे गमतीने म्हणत असे. विविध पदांवर काम करूनही त्यांनी ना पद डोक्यात जाऊ दिले, ना कधी अहंकार बाळगला. काही काळ तहसिलदार पदावर असूनही ते जीप न घेता स्कूटरवरच निघत. आम्ही मुलांनी काही म्हटले की म्हणत बेटा हे सर्व चार दिवसांचे असते. 

     दादांना चित्रपट, गाणी आवडत. शोले, हम दोनो, तेरे घर के सामने, मेरे महबूब, राजकुमार, आरजू हे त्यांचे आवडते चित्रपट आणि "मैं जिंदगी का साथ निभाता चला गया" हे सर्वात आवडीचे गीत. शोलेच्या प्रभावामुळे त्यांनी त्यांच्या स्कूटरचे नामकरण धन्नो केले होते. दादा स्वच्छता, टापटीप आणि वक्तशीरपणाचे भोक्ते होते. "काम कसे काटकोन चौकोनात झाले पाहिजे, म्हणजे व्यवस्थित झाले पाहिजे" असे ते म्हणत. 

 दुस-याच्या मदतीस धाऊन जाण्याच्या वृत्तीने आणि निस्वार्थीपणाने त्यांनी मोठा लोकसंग्रह प्राप्त केला. गरीब परिस्थितीतून उभे राहून त्यांनी स्वत: सोबत दुस-याचाही कसा उत्कर्ष होईल हे पाहिले. अनेकांना नोकरी मिळवून देण्यासाठी त्यांनी यशस्वी प्रयत्न केले. त्यामुळे हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन, शीख हे तर त्यांचे मित्र होतेच शिवाय मारवाडी, गुजराथी, जैन इ समुदायात सुद्धा त्यांना अनेक स्नेहीजन होते. याचे एक उत्कृष्ट उदाहरण म्हणजे खामगांवच्या सायकल वाले राठी परिवाराच्या एका लग्न पत्रिकेत मामा म्हणून त्यांचे नांव छापले होते. म्हणूनच त्यांचे सखा हे नांव त्यांना शोभत असे. बुलढाणा खामगांव अप-डाऊन करतांना त्यांच्या दिलखुलास स्वभावाने ते सर्व प्रवाश्यांना हसवत असत. त्यामुळे शेगांव-जामनेर गाडीला कितीही गर्दी असली तरी त्यांना जागा मिळत असे. जैन कंडक्टर काका त्यांचे मित्र झाले होते. त्यापूर्वी खामगांव-मलकापूर अप-डाऊन प्रवास करतांना सय्यद साजिद सैय्यद रशीद काका ड्रायव्हर हे त्यांचे पक्के मित्र झाले होते. नात्यातील व मानलेल्या अशा बहिणीकडून ओवाळून घेण्यासाठी भाऊबीज व राखी पौर्णिमेला ते आवर्जून  जात. ज्या भावाच्या पाठीशी बहिणींच्या सदिच्छा, आशीर्वाद असतात त्यांच्या मागे संकटे लागत नसतात, अरिष्ट त्यांच्यापासून लांब पळतात. दादांचे तसेच झाले. संकटे, कठीण प्रसंग आले पण दादा त्यातून सही सलामत बाहेर निघाले.

      दादांना इस्त्रीचे कपडे घालायला आवडत, अत्तर आवडे, जेवणात त्यांना कधी काही आवडले नाही असे आम्ही कधीच पाहिले नाही. सर्व पदार्थ ते आवडीने खात. त्यांना पोषक पदार्थ, फळे, दूध, दुग्धजन्य पदार्थ, तूप, शिरा हे आवडत असत. अशा पदार्थांना ते माल म्हणत. ते स्वतः उत्कृष्ट स्वयंपाक बनवत असत. त्यांच्या हातची मिरच्यांची भाजी अत्युत्कृष्ट असे. त्यांच्या हातचे पराटे तर एक नंबर होत असत. मित्र मंडळीच्या गृपला ते कंपनी म्हणत. दरवर्षी आमच्या कंपनीची कोजागिरी आणि मिरचीच्या भाजीची पार्टी ते पुढाकार घेऊन आयोजित करत. 

दादांची कोजागिरी. सोबत डी.एन.महाजन काका

     व्यायाम, कामे करण्यास त्यांचा उत्साह वाखाणण्याजोगा होता. लहानपणापासून अगदी आता-आता पर्यंत आम्ही त्यांना व्यायाम करतांना पाहिले आहे. 

 ते फुलबाहीचा शर्ट घालून त्याच्या बाह्या कोपरापर्यंत फोल्ड करत असत, फोल्ड केलेल्या बाह्या, पूर्ण केस मागे वळवलेल्या भांगाची ठेवणं असलेले आमचे दादा एखाद्या जुन्या हिरो प्रमाणे Handsome दिसत. त्यांच्या व्यतिमत्वाचा प्रभाव पडत असे. स्वभाव एकदम साधा, विनोदी, जिंदादील, कशाची हाव नाही , "जो मिल गया उसी को मुकद्दर समझ लिया" असे एकदम निर्मोही, निस्वार्थी. दुसऱ्याच्या घरच्या तूप-रोटी पेक्षा आपल्या घरची मिठ-भाकरी बरी असे ते नेहमी म्हणत.

     दादांची उभी हयात खामगांवात गेली. नोकरीच्या सुरुवातीला ते बुलढाणा, चिखली, मेहकर, मलकापूर या ठिकाणी काही काळ कार्यरत होते. तर नोकरीच्या उत्तरार्धात काही वर्ष बुलढाणा इथे होते तसेच काही काळ शेगांव नगर परिषद सी. ओ. होते. स्वस्त धान्य दुकानदार खामगांव तालुका, शेगांव नगर परिषद कर्मचारी, इतर सर्व सहकारी , त्यांचे मित्र, चाहते यांनी त्यांच्याबाबत सोशल मिडीयावर लिहिलेल्या शोक संदेशांवरून तसेच मला भेटायला आलेल्या स्नेहिजन यांच्या बोलण्यावरून, आप्तस्वकीयांनी केलेल्या दूरध्वनी वरून त्यांची कार्यप्रणाली व लोकांचे त्यांच्यावर किती प्रेम होते हे आम्हाला अधिक चांगल्या प्रकारे दिसून आले. या लोकांनी सुद्धा आम्हाला त्यांच्या अनेक आठवणी व त्यांनी केलेल्या मदतीच्या गोष्टी सांगितल्या ज्या आम्हाला पण ठाऊक नव्हत्या.

    आजोबा परवानाधारक शिकारी असल्याने अनेकदा जंगलात जात. वन्यप्राणी पाळण्यास तेंव्हा बंदी नसल्याने घरी मोर, हरीण व अस्वल पाळले होते. दादा सुद्धा आजोबांसोबत  अनेकदा जंगलात जाऊन आलेले त्यामुळे त्यांच्याही अंगी धाडस होतेच. याच धाडसाने त्यांनी अनेक कठीण प्रसंगातून मार्ग काढले. 1980 च्या दशकात जेव्हा जास्त गाड्या नव्हत्या, वर्दळ नव्हती तेव्हा कित्येकदा बुलढाणा - खामगांव बोथ्याच्या जंगलातून ते रात्री स्कूटरने एकटेच येत असत. दादा म्हणजे "धटाशी धट, खटनटाशी खटनट" या रामदास स्वामींनी सांगितलेल्या उक्ती प्रमाणे वागत. सज्जनांशी जेवढे मृदू तेवढेच दुर्जनांशी कठोर. आम्हा मुलांना सुद्धा ते कोणालाही न घाबरण्याचा नेहमी उपदेश करीत असत.

      माझी आई, आम्ही भावंडे, पुतणे, भाचे, नातू, जावई सर्वांकडे ते जातीने लक्ष देत. कुणाच्या अडचणीच्या प्रसंगी ते धाऊन जात. ते लोकांवर संपूर्ण विश्वास टाकून काम करत. गावातील अनेक लोक त्यांचा सल्ला घेऊन काम करीत. अनेकांची कामे दादांनी आपपरभाव न ठेवता चुटकीसरशी केली. सर्वांशी त्यांची सारखी वागणूक असे,  जातीभेदाचा कुठेही लवलेश नसे. 

   दादा Panctual, सुयोग्य आहार आणि फळफळावळे  खाणारे, निर्व्यसनी. खामगांव नगर परिषदेच्या हद्दीत ते हॉटेलिंग करत नसत आणि ही त्यांची प्रतिज्ञा खामगांवातील अनेकांना माहीत होती. रोजचा दिनक्रम एकदम पक्का त्यामुळे ते वयाची शंभरी गाठतील असे आम्हाला वाटे परंतू आयुष्यभर इतरांच्या भल्यासाठी जगलेले दादा एकदिवस मला "आता सर्व झाले आता देवानी नेले पाहिजे" असे म्हणाले तेव्हा काळजात एकदम धस्स झाले पण तरीही त्यांना चित्रपट आवडत असल्याने "हम सब तो रंगमंच की कटपुतलीया है..." हा आनंद सिनेमातील संवाद म्हणून दाखवला त्यावर ते हसून बरोबर आहे असे म्हणाले होते. त्यांच्या अंतिम इच्छेनुसार त्यांचे पार्थिव शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय अकोला येथे सुपूर्द केले. त्यांच्या निधनाची बातमी अनेकांना उशिरा कळली त्यामुळे अनेक लोक नंतर भेटीला येऊन गेले, अजूनही येत आहेत. 

कॉलेज मित्र डावी कडून जीवन मिहानी काका, पॉल काका,दादा आणि सुभाष बोबडे काका.

     सर्वांना मदत करणारे दादा, कॉलेज, एन. सी. सी. मधील सोबत्यांना हवेहवेसे वाटणारे मित्र असलेले दादा, गणपती विसर्जन मिरवणुकीत मानाच्या लाकडी गणपती मंडळात नगारा वाजवणारे दादा, लहानपणी आम्हाला, आमच्या मुलांना काही आजार झाला की आमच्या उशाशी बसून हनुमान चालीसा म्हणणारे दादा, सायकल रिक्षात आम्हाला फिरायला नेल्यावर रस्त्यात चढ आला की रिक्षावाल्याला मागून धक्का देणारे दादा, गरीब मुलांना दिवाळीत फटाके देणारे दादा, घरच्या कामगारांना ते दरवर्षी increment देत. आम्ही त्यांना म्हणत असू की त्या कामगारांनी मागितले नाही तर कशाला देता त्यावर "आपल्याला कसे increment मिळाले की आनंद होतो मग त्यांना नको का ?" असे म्हणणारे दादा. अशा कित्येक आठवणी दादा मागे ठेऊन गेले. ज्येष्ठ मंडळी मला सांगतात आणि मला पण पुसटसे आठवते, मी लहान असतांना दादा कार्यालयात जाण्यास निघाले की मोठ्याने रडत असे मग ते परत फिरून मला एखादी चक्कर मारून ऑफिसला जात. आता ते कधीही परत फिरून न येणाऱ्या अंतिम प्रवासाला निघून गेले. त्या दिवशी त्यांच्या फोटोकडे पाहिल्यावर ओठांवर गाणे आले...

बचपन के तेरे मीत तेरे संग के सहारे  

ढूंढेंगे तुझे गली गली सभी गम के मारे

 पूछेगी हर निगाह कल तेरा ठिकाना 

ओ जानेवाले हो सके तो लौटके आना 

गाणे म्हणता म्हणता अश्रूपात झाला, ते पाहून सौ आणि ज्येष्ठ भगिनीचे डोळे सुद्धा पाणवले.

अगदी अलीकडचे स्नेहमिलन. डावी कडून दादा, महाजन काका, अशोक झुनझुनवाला काका, विलास सकळकले काका, बापू काका पाटील, रामदास नरवाडे काका.

      "त्वमेव माता पिता त्वमेव, त्वमेव बंधु सखा त्वमेव" हे ईश्वराला उद्देशून म्हटले आहे. माता-पिता हे आपले ईश्वरच असतात आमचे दादा सुद्धा आमचे माता, पिता, बंधू आणि "सखा" होते. डॉ. अभय चांदे यांनी सांत्वनपर बोलतांना अत्यंत कमी परंतू मार्मिक शब्दात "ते सर्वांचेच मित्र होते" असे म्हटले. खरेच दादा आमचेच नाही तर सर्वांचेच सखा होते. 

     दादा तुमच्या अनेक आठवणी आहेत, किती लिहू ? तुमचे, आईचे आशीर्वाद पाठीशी आहेतच, पुढेही राहतील. तुमचे कार्यमग्नता, बहुगुणीपणा, लोकसेवा, सकारात्मक दृष्टिकोन, दिलखुलासपणा, निस्वार्थीपणा इ . अनेक गुण आम्हा सर्वांमध्ये उतरोत व सदैव प्रेरणा देवोत.   

दे दे के ये आवाज कोई हर घडी बुलाये 

फिर जाये जो उस पार कभी लौटके ना आये

                   है भेद ये कैसा कोई कुछ तो बताना 

                 ओ जानेवाले हो सके तो लौटके आना 

ये घाट, ये बाट कहीं भूल ना जाना

घराला आपले नांव दिलेले पाहतांना सखा वरणगांवकर नातू वेद सह 

Article describing word commotion and cacophony regarding sound polution.

 कमोशन आणि ककॉफनी चे दिवस

डीजेला विरोध करणाऱ्या, सर्वच धर्माच्या लोकांनी उत्सव साजरे करतांना इतरांना त्रास होईल अशा प्रकारे उत्सव साजरा करू नये म्हणणाऱ्या विद्यानंद बापट यांचा विषय ताजा आहे आणि हा विषय सुरू असतांनाच इयत्ता दहावीच्या इंग्रजी विषयातील एका पाठातील कमोशन आणि ककॉफनी हे शब्द माझ्या वाचनात आले. 

आता कमोशन ( commotion ) आणि ककॉफनी ( cacophony ) या इंग्रजी शब्दांची ही काय नवीन भानगड ? असा प्रश्न वाचकांना नक्कीच पडला असेल.  तसा प्रश्न पडणे स्वाभाविक सुद्धा आहे कारण इंग्रजी ही काही आपली भाषा नाही आणि हे शब्द कोणाला माहित नसतील तर त्यांचे त्यामुळे काही अडतही नाही. इंग्रजी विषयाचे चांगले ज्ञान असणाऱ्या वाचकांना मात्र या शब्दांबाबत प्रश्न पडण्याचे काही कारण नाही. त्यांना शीर्षक वाचल्या क्षणीच अर्थ लागला असेल आणि लेखाचा विषय सुद्धा ध्यानात आला असेल. गत महिन्यामध्ये

घटं भिन्द्यात् पटं छिन्द्यात् कुर्याद् गर्दभरोहणम्।

येन केन प्रकारेण प्रसिद्धः पुरुषो भवेत्॥

मडके फोडावे, कपडे फाडावे, हवे तर गाढवावर बसून फिरावे, पण येन केन प्रकारेण - कसल्याही मार्गाने प्रसिद्ध व्हावे. 

     असा या सुभाषिताचा अर्थ होतो. हे सुभाषित म्हणत डीजेला विरोध करणारे, वरील सुभाषिताप्रमाणे सवंग प्रसिद्धी  मिळवण्याची इच्छा नसणारे विद्यानंद बापट हे चांगलेच प्रसिद्धीच्या झोतात आले आणि तार्किकदृष्ट्या त्यांचे म्हणणे अनेकांना पटले. सर्वच धर्माच्या लोकांनी उत्सव साजरे करताना इतरांना त्रास होईल अशा प्रकारे उत्सव साजरा करू नये, डीजे वाजवू नये असे बापट यांचे म्हणणे आहे. अद्यापही बापट यांचा विषय ताजा आहे आणि हा विषय सुरू असतानाच माझ्या वाचनात महाराष्ट्र राज्याच्या इयत्ता दहावीच्या अभ्यासक्रमाच्या इंग्रजी विषयातील An Encounter of a Special Kind हा पाठ आला. एका माकडाच्या पिल्लाला म्हाळ्या (माकडांच्या टोळीचा प्रमुख नर माकड) पासून वाचवणाऱ्या एका मुलाची गोष्ट या पाठात सांगितलेली आहे. शीर्षकातील कमोशन आणि ककॉफनी हे शब्द या धड्यात वाचनात आले. या शब्दातील कमोशन चा अर्थ आवाज, गोंधळ, हुल्लडबाजी असा होतो  ककॉफनी शब्दाचा अर्थ भला मोठा आवाज, गोंगाट कर्णकर्कश्श आवाज असा होतो. कमोशन आणि ककॉफनी या शब्दांनी माझे विशेष लक्ष वेधले कारण डीजेचा आवाज हा सुद्धा प्रचंड मोठा असा आवाज असतो, कर्णकर्कश्श आवाज असतो, कुणी कर्णबधिर होईल असा तो आवाज असतो आणि त्यामुळेच सर्वोच्च न्यायालयाने त्यावर बंदी घातली आहे तर महाराष्ट्रात पुणे येथील विद्यानंद बापट यांनी डीजे विरोधाचा मुद्दा लावून धरला आहे. परंतु याबाबत डीजे व्यावसायिक, गणेश मंडळे, राजकीय लोक हे कुणीही ऐकण्याच्या मनस्थितीत नाही. म्हणून इथे गणपती बाप्पालाच पुढील प्रार्थना करावीसी वाटली.

     गणपती बाप्पा तू उद्या जाणार आहे. गणपती बाप्पा तुझे कान मोठे आहे या मोठ्या कानांमुळे तुला लांबवरचे ऐकू येते पण तुझ्या मिरवणुकीतील डीजेमुळे तू सुद्धा त्रस्त होत असशील. तुझ्या भक्तांचे कान तर छोटे आहेत ते डीजेचा मोठा आवाज सहन करणार नाही असे आहे. उद्या तुझी मिरवणूक निघेल, तुझे विसर्जन अनेकांच्या मनाला चटका लावून जाणारे असते परंतु याच विसर्जनाच्या दिवशी प्रचंड कोलाहल असतो, डीजेचा आवाज असतो. बाप्पा आधीच तर शहरात किती गोंगाट असतो. कुठे गाड्या, कुठे जेसीबी, कुठे हॉर्न  कुठे भोंगे आणि त्यातच आता भरीस भर म्हणून ही आलेली डीजेची  नसती ब्याद. देवा हा आवाज थांबवण्याची बुध्दी तू लवकरात लवकर सर्वांना प्रदान कर अशी तुला विनवणी. कारण या आवाजामुळे अनेकांचे जीव गेले आहेत तर कित्येकांना बहिरेपणा आला आहे. ध्वनि प्रदूषण करणाऱ्यांना चांगली बुद्धी झाली तरच हे बंद होऊ शकते त्यांना जर नाहक सल्ला वगैरे दिला तर ते कुणाचे ऐकत नाही हे बापट यांच्यावर झालेल्या हल्ल्यावरून दिसून आले. सामान्यांच्या मनातील या प्रार्थनेशिवाय इतर कोणतंही पर्याय दिसत नाही. असो!

     श्रावण महिन्यापासून आपले सण समारंभ सुरू होतात आणि कावड यात्रेपासून डीजेचा गोंगाट सुरू होतो. हा आवाज गणपती मिरवणुकांमध्ये उच्चांक गाठतो आणि त्यानंतर  नवरात्रीच्या मिरवणुकीपर्यंत हा डीजे धुमाकूळ घालत असतो. इतर वेळी महापुरुषांच्या जयंत्या, लग्न समारंभ, वाढदिवस, नेत्यांच्या रॅल्या यामध्ये सुद्धा या डीजेचा धुमाकूळ सुरूच असतो. परंतु गणपतीमध्ये अतिउत्साह असल्यामुळे डीजेचा आवाज हा खूप मोठ्या प्रमाणामध्ये असतो. अशाप्रकारे 365 दिवसांपैकी मोजकेच दिवसच हे शांततापूर्ण (अर्थात डीजे विरहित असतात इतर ध्वनी प्रदूषण मात्र असतेच.) असतात अन्यथा उर्वरित सर्व दिवस हे निव्वळ कमोशन आणि ककॉफनी चे च दिवस असतात.

Artical written for marathi weekly Vivek on the occasion of Ganpati Festival 2026

लाकडामंदी कोरलाय भक्तीभाव.

खामगांवच्या लाकडी गणपती बद्दल विविध जाती धर्माच्या सर्व खामगांवकरांना प्रचंड आत्मीयता आहे. खामगांवातील गरीब, श्रीमंत सर्वांचा लाकडी गणपती आधार आहे. त्याच्या मंदिरात सर्वजण रमतात.

बुलढाणा जिल्ह्यातील खामगांव शहर म्हणजे कापसासाठी प्रसिद्ध असे शहर, कापसाची मोठी बाजारपेठ येथे होती. देशभरातील कापसाचा भाव खामगांवातून ठरायचा असे जुने जाणकार लोक सांगत असतात, सिल्वरसिटी ही तशी  खामगांवची अलीकडची प्रसिद्धी. पण ज्याप्रमाणे येथे चांदीच्या कलात्मक वस्तू बनतात त्याचप्रमाणे येथे उत्कृष्ट शिल्पकलेचे सुद्धा दर्शन घडते. येथील नटराज गार्डन आणि जनुना तलाव  उद्यानातील आकर्षक शिल्पे, राष्ट्रीय शाळेतील लक्षवेधक शिल्पे याची साक्ष देतात. अशा कलेची जोपासना करणाऱ्या गावातील ग्रामदैवत लाकडी गणपती सुद्धा काष्ठशिल्पाचा जबरदस्त नमुना आहे. हा मानाचा लाकडी गणपती पंचक्रोशीत प्रसिद्ध आहे. साधारणत: एकशे तीस वर्षांपूर्वी त्याची प्राणप्रतिष्ठा झाली आहे. तेंव्हापासून आजपर्यंत येथील गणेशोत्सव व वर्षभरातील कार्यक्रमांना भाविकांची मोठी गर्दी असते. महाराष्ट्राच्या विविध भागातील भाविकांसोबत मध्यप्रदेश, गुजरात आणि छत्तीसगड येथील भाविकही या गणपतीच्या दर्शनासाठी येत असतात. अतिशय रेखीव व तेवढीच देखणी असलेली ही गणेश मूर्ती  लाकडातून साकारण्यात आली आहे.  सहा फूट उंच ही गणेश मूर्ती काष्ठशिल्पाचा उत्कृष्ट नमुना आहे. लाकडी गणपतीचे मुकुट त्याचे कान, सोंडेवरील नक्षीकाम आणि मूषकराज हे  चांदीने मढवण्यात आले आहे. त्यामुळे मुर्तीच्या देखणेपणात आणखी भर पडली आहे. संपूर्ण लाकडापासून तयार केलेली अशी गणेशाची मूर्ती महाराष्ट्राच्याच नव्हे तर देशाच्या कानाकोपऱ्यात क्वचितच आढळेल. मंदिरात प्रवेश करण्यापूर्वी दुरूनच या गणेशाचे दर्शन घडते. पाहता क्षणीच ही मूर्ती मनात घर करते. मंदिर परिसरातील वातावरण अतिशय आनंदी आणि मनाला शांती देणारे आहे गणेशोत्सव काळात मूर्तिच्या चेहऱ्यावरील भाव बदलत असतात अशीही काही भाविकांची श्रद्धा आहे. हा गणपती कसा तयार झाला याच्या दोन आख्यायिका सांगितल्या जातात. 

     काहींच्या मते एकशे तीस वर्षांपूर्वी खामगांव शहराच्या मध्यभागातून वाहणाऱ्या बोर्डी नदीला (आताच्या फरशी नाल्याला ) मोठा पूर आला होता. त्या पुरात लाकडाचा एक मोठा ओंडका वाहत आला. तो फरशी जवळ अडकला. तेंव्हा गावकऱ्यांना तो ओंडका गणपतीच्या आकाराचा असल्याचा जाणवला. तो पाण्यातून बाहेर काढला असता हुबेहूब गणपतीच असल्याचे आढळल्याने गावकऱ्यांनी या गणपतीची प्राणप्रतिष्ठा केली. 

     दुसऱ्या आख्यायिकेनुसार खामगांवातील फरशी भागातील अय्याची कोठी भागात दक्षिणेकडून आलेले आचारी राहत होते. त्याकाळी गॅस आदी उपकरणे नसल्याने स्वयंपाक हा चुलीवर होत असे त्यामुळे हे आचारी लोक मोठमोठी लाकडे आणत असत, त्यातील काही लाकडांमध्ये त्यांना गणपतीचे अवयव भासले व तशा लाकडांपासून त्यांनी हा सुरेख गणपती तयार करून घेतला आणि अय्याची कोठी भागातच त्याची प्रतिष्ठापना केली. 

     नंतरच्या काळात सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरू झाल्यानंतर निघणाऱ्या विसर्जन मिरवणुकीत त्याला मानाचे स्थान देण्यात आले. अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी विसर्जन मिरवणुकीत लाकडी गणपती पहिल्या क्रमांकावर असतो पण त्याचे विसर्जन केले जात नाही त्या दिवशी केवळ हलविला जातो. ठरलेल्या मार्गावरून शोभायात्रा फिरल्यानंतर हा गणपती परत मंदिरात आणण्यात येतो. खामगांवातील गणेशोत्सव अतिशय शांततेत कसा पार पडेल आणि अन्य गणेश मंडळांना कोणताही त्रास होणार नाही याची काळजी घेत लाकडी गणपती निर्धारित वेळेतच फरशीवर आणण्यात येतो सर्व गणेश मंडळाच्या मिरवणुकीचे नेतृत्व याच गणपतीकडे असल्याने ते निर्विघ्न आणि वेळेत पार पडण्याची काळजी लाकडी गणेश मंडळ घेते. एरवी मिरवणुकीत जल्लोष असतो "गणपती बाप्पा मोरया पुढच्या वर्षी लवकर या" असा जयघोष होतो, उत्सवाचा अतिरेक मात्र केला जात नाही. शिस्तीत, जल्लोष आणि शांततेत उत्सव साजरा करण्याची प्रेरणा कार्यकर्त्यांना मिळते. या गणपतीची विसर्जनाची प्रतीकात्मक मिरवणूक ही पुर्वी बैलगाडीत निघत असे आता मात्र काही अंतरापर्यंत गाडी बैल ओढतात व नंतर मात्र सुशोभित ट्रॅक्टर मधून गणपतीला नेले जाते. 

लाकडी गणपती मिरवणुकीचा जुना फोटो. गणपतीच्या उजव्या बाजूला विजय दत्तात्रय वरणगांवकर

     लाकडी गणपती बाबत एक कटू व विसरली जाणार नाही अशी आठवण सुद्धा आहे जी इथे सांगितल्या वाचून राहवत नाही. ती आठवण म्हणजे, 1956 मधील दंग्यात गणपतीस इजा पोहचली होती. त्या काळात झालेला हा भीषण दंगा होता. ज्याचे वृत्त BBC रेडिओ ने दिले होते. अल्पावधीतच लाकडी गणपतीस जिथे क्षती पोहचली होती तो भाग पुनर्निर्मित केला गेला. असे जुन्या पिढीतील जाणकार लोकांकडून ऐकले आहे. 

      स्वातंत्र्यानंतर खामगांवकरांनी या गणपतीकडे विशेष लक्ष दिले. त्यावेळी खामगांवातील व्यापारी मंडळी विशेषतः अडत व्यापाऱ्यांनी या मंदिरासाठी पुढाकार घेतला. त्यावेळच्या विश्वस्त मंडळात जयनारायण नंदलाल, माताशरण दुबे, दत्तात्रय उर्फ वैद्य नानासाहेब वरणगांवकर, एकनाथ जयराम,  गंगाधरराव पिवळटकर, भिकाजी निंबाजी आणि त्र्यंबकलाल पूरवार यांनी काम पाहिले.  1995 मध्ये धर्मदाय आयुक्त यांनी आर. बी. अग्रवाल व त्यांच्या सहकाऱ्यांना या मंदिराचे व्यवस्थापन सोपवले. सध्या या लाकडी गणपती मंदिर संस्थेचे अध्यक्ष सुरज अग्रवाल हे असून शेखर पुरोहित, अधिवक्ता धनंजय भेरडे, अमित गोयनका, संजय झुनझुनवाला असे पदाधिकारी व इतर सदस्य निष्ठेने कार्य करीत आहे.

 सुरुवातीला छोट्या जागेत असलेल्या या मंदिराचा 1997 या वर्षी पहिला जिर्णोद्धार करण्यात आला. पण तरीही वाढती लोकसंख्या आणि मंदिराचा वाढता कारभार पाहून ही जागा सुद्धा कमी पडत होती म्हणून गतवर्षी म्हणजे 20/08/2025 रोजी मंदिराचा पुन्हा विस्तार करण्यात आला यासाठी मंदिराच्या आजूबाजूच्या जागा काही मंडळींनी दान केल्या त्यात गिरजापुरे कुटुंबीयांचा यांचा मोठा वाटा आहे. आता मंदिर हे अधिक प्रशस्त व नजरेत भरेल असे झाले आहे. कमीत कमी जागेत जास्तीत जास्त भाविकांना सामावून घेणारी व्यवस्था निर्माण करण्यात आली आहे. 

लाकडी गणपती मंदिराच्या आधुनिक स्वरूप

     मंदिर परिसर चिंचोळा असला तरी भाविकांना कमीत कमी त्रास होतो दर्शनाच्या वेळी शिस्त पाळली जाते. रांगेतील भाविक अन्य भाविकांना त्रास होणार नाही याची काळजी घेतात. गणेशोत्सव काळात दहाही दिवस भाविकांची गर्दी असते. दर महिन्यात संकष्टी चतुर्थीला सुद्धा मोठी गर्दी असते.    खामगांवकरांचे आराध्य दैवत असलेल्या लाकडी गणपतीशी भाविकांच्या भावना जुळल्या आहेत. दरवर्षी गणेशोत्सव काळात बाहेरगांवी नोकरी व्यवसाय निमित्त गेलेले नागरिक लाकडी गणपतीच्या दर्शनासाठी येत असतात.

लाकडी गणपती खामगांवाचा सामाजिक सहभाग :-

१. अन्नदान -

लाकडी गणपती मंदिर संस्थान खामगावात अनेक वर्षांपासून सामाजिक उपक्रमात सामाजिक उपक्रम राबवत आले आहे. 1980-90 च्या दशकात भाविकांना प्रसाद वितरण तसेच अन्नकुटाचे आयोजन करण्यात येत असे चतुर्थीच्या दिवशीचा प्रसाद हा काही भक्त स्वतःच्या घरी बनवून भाविकांना वितरित करत असत. गणेशोत्सवात जनतेसाठी अन्नकुटाचे आयोजन सुद्धा अनेक वेळा झाले आहे. 

२. पर्यावरण जन जागृती

लाकडी गणपती संस्थानचा गणेशोत्सव अधिकाधिक निसर्गप्रेमी व स्मरणात राहणारा असावा म्हणून या मंडळाचे काम सुरू असते. एरवी  गणेशोत्सव म्हटला की दरवर्षी पीओपी, ध्वनी प्रदूषण जलप्रदूषण असे विषय चर्चेत येतात परंतु खामगांवच्या या मानाच्या लाकडी गणपती मंडळाने मिरवणुकीत साधेपणाचा अंगीकार करून ध्वनी प्रदूषणास आळा घालण्यास हातभार लावला आहे. संस्थान पर्यावरण रक्षणाचे कार्य अनेक सुद्धा अनेक वर्षापासून करत आले आहे. कोणत्याही  प्रकारच्या प्रदूषणाला मोठा हातभार लागणार नाही यासाठी व्यवस्थापन काळजी घेते. शहरातील इको फ्रेंडली गणेश उत्सवालाही प्रोत्साहन देते. 

३. आरोग्य शिबिरे-

   याशिवाय या लाकडी गणेश मंदिराचे विश्वस्त विविध सामाजिक कार्याला हातभार लावतात. समाजातील दुर्बल घटकांना मदत करण्याबरोबरच आरोग्य सेवेसाठी मंदिर व्यवस्थापन शिबिरांचे आयोजन करत असते. खऱ्या गरजूंना उपचारासाठी मदतही दिली जाते. 

४. रक्तदान शिबिरे-

   दरवर्षी गणेश जयंतीच्या अनुषंगाने रक्तदान शिबिर सुद्धा आयोजित केले जाते गतवर्षी यात 117 युवकांनी रक्तदान केले होते. विशेष म्हणजे रक्तदात्यांचा सन्मान सुद्धा विश्वस्त मंडळ करत असते.

 ५. संस्कृती जतन-

आपली भारतीय संस्कृती परंपरा जतन व्हावी म्हणून तसेच संस्कृत लोक नवीन पिढीतील विद्यार्थ्यांना यावे म्हणून धार्मिक पुस्तकांची व श्लोकांची पुस्तके किशोरवयीन विद्यार्थ्यांना व तरुणांना मोफत वितरित केली जातात. आज पर्यंत शेकडो अथर्वशीर्ष पुस्तकाचे वितरण या गणपती संस्थांनी केले आहे.

 आगामी काळात भाविकांना अधिकाधिक सेवा पुरवण्यासोबतच येणाऱ्या मिळकतीतून मोठे सामाजिक कार्य उभे करण्याचा मानस येथील व्यवस्थापन मंडळाने केला आहे.

खामगांवच्या लाकडी गणपती बद्दल विविध जाती धर्माच्या सर्व खामगांवकरांना प्रचंड आत्मीयता आहे. खामगांवातील गरीब श्रीमंत सर्वांचा लाकडी गणपती आधार आहे. त्याच्या मंदिरात सर्वजण रमतात म्हणून शेवटी असे म्हणावेसे वाटते की,

लाकडामंदि कोरलाय भक्ती भाव 

रमती इथे रंका संगती राव. 

- समाप्त -

👉 हाच लेख ७ सप्टे  २०२६ च्या साप्ताहिक विवेक मध्ये प्रकाशित झाला आहे. साप्ताहिक विवेकची  लिंक👇 https://www.evivek.com/Encyc/2026/9/9/article-on-lakdi-ganpati-temple-khamgaon.html

✍️ विनय वि. वरणगांवकर© 

9403256736

खामगांव

Article about a lady who ran for her daughter

..आणि रमाबाई धावल्या 

आपल्या लेकरांसाठी घेतलेले कष्ट, झेललेली अनेक संकटे याबाबतच्या कित्येक गोष्टी आपल्या ऐकिवात आहेत परंतु रमाबाई रणवरे यांनी एक माता आपल्या लेकरांसाठी काय करू शकते हे  आपल्याला प्रत्यक्ष दाखवून दिले आहे.  

काल रमाबाई रणवरे नावाच्या एका स्त्रीचे प्रेरणादायी असे वृत्त वाचले आणि डोळ्यासमोर काही उल्लेखनीय अशा रमाबाई नावाच्या स्त्रिया  येऊन उभ्या राहिल्या. का नाही उभ्या राहणार ? रमा हे नावच तसे आहे, लक्ष्मीचे. खरे तर रमाबाई नावाच्या अनेक कर्तृत्ववान नावाच्या स्त्रिया असतील आणि होऊनही गेल्या असतील पण माझ्या डोळ्यासमोर मात्र तीन रमाबाई आल्या. त्यात सर्वप्रथम माधवराव पेशव्यांच्या सहचरणी, माधवरावांच्या आजारपणात त्यांची सुश्रुषा करणाऱ्या, त्यांच्या मरणोपरांत सती जाणाऱ्या, थेऊर गणपती येथे चित्त लावणाऱ्या आणि तिथेच त्यांची समाधी असणाऱ्या रमाबाई पेशवे या आठवल्या. नंतर आठवल्या थोर समाजसेविका, हिंदू लेडी सोशल क्लब आणि सेवासदन सोसायटीची स्थापना करणाऱ्या, पतीच्या प्रेरणेने स्वतः शिक्षण घेऊन 1886 मध्ये मुलींसाठी पहिले उच्च विद्यालय स्थापन करणाऱ्या रमाबाई रानडे. त्याचप्रमाणे आणखी एक अशा रमाबाई डोळ्यासमोर आल्या की ज्यांच्याबाबत, "त्यांच्या आत्मत्यागामुळे माझे विदेशातील शिक्षण पुर्ण झाले." असे   डॉ बाबासाहेब आंबेडकर म्हणाले होते त्या त्यांच्या पहिल्या पत्नी रमाबाई आंबेडकर. अशा मुख्यत्वे करून तीन रमाबाई माझ्या डोळ्यासमोर आल्या त्याला निमित्त घडले ते वर उल्लेखलेले मी वाचलेले रमाबाई रणवरे यांचे प्रेरणादायी वृत्त.  

     रमाबाई रणवरे अंबाजोगाई, जि. बीड येथील अतिशय सर्वसामान्य स्थितीत जीवन जगणारी , लोकांच्या घरी स्वयंपाक करून आपल्या दोन मुलींचा सांभाळ करणारी , पतीचे निधन झालेले अशी 47 वर्षाची स्त्री. दुसऱ्यांच्या घरी काम करून उदरनिर्वाह करणाऱ्या भारतातील कुटुंबीयांच्या परिस्थितीबद्दल जास्त विशद करण्याची काही आवश्यकता नाही आपण सर्वच असे कुटुंबीय, असे लोक जवळून पाहत असतो. त्याच प्रकारात मोडणाऱ्या या रमाबाई रणवरे. पतीचे अपघाती निधन झाल्यावर दोन मुलींचा सांभाळ करण्यासाठी रमाबाई कंबर कसून कष्ट करू लागल्या. बरेच प्रसंगी सरकारच्या अनेक फुकटछाप प्रकारच्या योजनांमुळे समाजात असे बोलले जाते की आता गरीब कोणी राहिले नाही. परंतु वास्तविक पाहता अनेक योजना घरी आल्या असल्या तरी कित्येकांना त्या योजनांचा लाभ घेता येत नाही आणि त्यामुळे त्यांची परिस्थिती ही बिकटच असते. काही प्रसंगी लाभ घेऊनही परिस्थिती ही बेताचीच राहते. अशाच एका गरीब कुटुंबातील या रमाबाई रणवरे. परिस्थिती कशीही का असो ना मुलींचे शिक्षण मात्र करायचेच असा दृढनिश्चय त्यांनी केला. अशातच त्यांच्या वाचनात एक जाहिरात आली ही जाहिरात होती अमृत दौडची अर्थात अंबाजोगाई येथील एका मॅरेथॉन स्पर्धेची. आयोजकांनी प्रथम विजेत्यास तीन हजार रुपये बक्षीस ठेवले होते. रमाबाईंनी त्या स्पर्धेत भाग घेण्याचे ठरवले. त्यांच्या मोठ्या मुलीने सुद्धा त्यांच्यासोबत त्या स्पर्धेत भाग घेतला. मॅरेथॉन स्पर्धेसाठी सर्व स्पर्धक तयारीनिशी आले होते. धावण्यासाठी लागणारे कपडे चांगले बूट आदी परिधान करून आले होते. रमाबाई मात्र साध्या साडीमध्ये धावायला लागल्या. त्यांच्या पायात चप्पल होती. थोड्या वेळाने त्यांना चपलीचा अडसर वाटला तर त्यांनी चप्पल सुद्धा काढून टाकली आणि त्या पळायला लागल्या, आपल्या लेकींच्या शिक्षणासाठी त्यांनी वेग पकडला आणि बघता-बघता सर्व धावपटूंना मागे टाकून त्यांनी शर्यतीची अंतिम रेषा पार पाडली आणि प्रथम क्रमांक पटकावला. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे ज्या लेकींच्या शिक्षणासाठी रमाबाई धावल्या त्यातील मोठी लेक ही याच शर्यतीत दुसऱ्या स्थानावर राहिली. आईने आपल्या लेकरांसाठी घेतलेले कष्ट, झेललेली अनेक संकटे याबाबतच्या कित्येक गोष्टी आपल्या ऐकिवात आहेत. परंतु रमाबाई रणवरे यांनी एक माता आपल्या लेकरांसाठी काय करू शकते हे  आपल्याला प्रत्यक्ष दाखवून दिले आहे.  मित्रांनो रमाबाई रणवरे यांची ही गोष्ट सर्वांसाठी प्रेरणादायी ठरेल अशीच आहे.  कदाचित एखाद्याला स्पर्धेच्या प्रथम क्रमांकाच्या बक्षिसाची रक्कम तीन हजार ही अल्प अशी रक्कम वाटेल परंतु रमाबाईंसाठी आणि त्यांच्या लेकींसाठी मात्र हे तीन हजार रुपये म्हणजे एक मोठी रक्कम आहे. 

आपल्या भारतात आपण अशी अनेक उदाहरणे पाहिली आहेत की ज्यात छोट्या-छोट्या रकमांच्या घेण्या-देण्यावरून वाद होऊन खून पडले आहे. छोट्या-छोट्या रकमांच्या चोऱ्या सुद्धा झाल्या आहेत. छोट्या रकमांचा भ्रष्टाचार किंवा अपहार सुद्धा झाला आहे. परंतु आपल्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह आणि लेकींच्या शिक्षणासाठी धन मिळावे म्हणून बक्षिसाची रक्कम छोटी का असेना म्हणून रमाबाई रणवरे या मॅरेथॉन स्पर्धेत धावल्या आणि केवळ धावल्याच नाही तर प्रथम क्रमांक सुद्धा पटकावला. शासनाकडून मोफत पैशांची आशा बाळगणाऱ्या त्या मोफत पैशांसाठी प्रसंगी खोटी कागदपत्रे सादर करणाऱ्या अशा तमाम बंधू आणि भगिनींनी,  अनुदाने  लाटणाऱ्यांनी रमाबाई रणवरे यांचा आदर्श घ्यावा.

"कार्येषु दासी, करणेषु मन्त्री, रूपे च लक्ष्मी, क्षमया धरित्री।"

अर्थात स्त्री ही कामात तत्पर, निर्णयात सल्लागार (मंत्री), रूपात लक्ष्मी आणि सहनशीलतेत पृथ्वीसारखी असते. आधुनिक संदर्भात तिची हीच अष्टपैलू क्षमता तिच्या धडाडीचे रूप घेते.

वरील सुभाषित रमाबाई रणवरे यांच्यासाठी अगदी समर्पक ठरते. रमाबाई रणवरे यांच्या या धडाडीचे सर्वत्र कौतुक होत आहे.

ता. क. - हिंदू संस्कृतीमधील हे स्त्रियांबाबतचे सुभाषित कुणाचा संपर्क असल्यास त्यांनी राहुल गांधी यांच्यापर्यंत पोहोचवावे ही विनंती. 

Article about Shalarth software of School

 कोणाची म्हैस अन कोणाला उठ - बैस 

अनेक ठिकाणी व अनेक वेळा शासनाच्या, कंपनीच्या अशा सदोष पद्धतीमुळे ज्यांचा काहीही दोष नसतो त्या कर्मचाऱ्यांना विनाकारण हेलपाटे घ्यावे लागतात. त्यामुळेच असे म्हणावेसे वाटते की, कोणाची म्हैस आणि कोणाला उठ बैस.

कोणाची म्हैस अन कोणाला उठ - बैस. या म्हणीचा प्रत्यय अनेकदा येत असतो. काम किंवा चुका  कुण्या इतरांच्या असतात आणि हेलपाटे मात्र दुसऱ्यांना घ्यावे लागतात असा या म्हणीचा आशय आहे. शासकीय कामात तर नेहमीच याचा प्रत्यय येत राहतो. अनेकदा काही लोकांकडून चुका होतात किंवा शासकीय यंत्रणेत त्रुटी असतात आणि त्या त्रुटींमुळे त्रास मात्र नागरिकांना होत असतो. असेच खाजगी क्षेत्रात सुद्धा आहे. बरेच वेळा कंपन्यांनी विकलेल्या गाड्या त्या गाड्यांमधील असलेल्या दोषांमुळे ग्राहकांकडून परत मागून घेतल्या गेल्या आहेत. लाडकी बहीण योजनेतील त्रुटींमुळे अनेक अर्ज सरकारने नंतर बाद केले. या योजनेतील त्रुटींमुळे असेही आढळून आले की काही अर्ज हे पुरुषांनी केले होते. असे कित्येक दाखले देता येतील. 

     असेच एक प्रकरण शिक्षण विभागात घडले. शिक्षण विभागात शिक्षक शिक्षकेतर कर्मचाऱ्यांचे पगार हे ऑनलाईन वितरित करण्यासाठी सुमारे बारा/तेरा वर्षांपूर्वी शालार्थ ही प्रणाली लागू करण्यात आली.  पगार बिले सादर करतांना सुद्धा शालार्थ मधूनच सादर करावी लागतात. शिवाय अजूनही ऑफलाइन पद्धत ही सुरूच असल्यामुळे सर्व लिपिकांना महिन्यातून एकदा शिक्षणाधिकारी कार्यालयात ऑफलाइन पद्धतीने बिले सादर करण्यासाठी बिले घेऊन जावेच लागते. ऑनलाइन झाल्यामुळे अनेक कार्य ही सोपी झाली हे सर्वांसाठी नक्कीच फायदेशीर आहे पण शालार्थ प्रणाली ही शासनाने ज्या कंपनीकडून विकसित करून घेतली त्या कंपनीकडून ही प्रणाली विकसित करतांना त्यात एक त्रुटी राहून गेली. याच त्रुटीचा फायदा काही अवैध कार्य करणाऱ्या संस्थाचालक, शिक्षणाधिकारी, मुख्याध्यापक व शिक्षक कर्मचाऱ्यांनी घेतला. शासकीय पैसा लाटणाऱ्या अशा व्यक्ती व संस्थांनी शालार्थ  प्रणालीतील ही त्रुटी ओळखून त्यामध्ये बोगस शिक्षक शिक्षकेतर आयडी वापरून करोडो रुपयांची बिले काढली. हे प्रकरण उघडकीस आल्यावर शासनाला जाग आली आणि ज्या शिक्षक शिक्षकेतर कर्मचाऱ्यांचा यामध्ये काहीही दोष नव्हता त्यांच्याकडून बँक केवायसी,  पॅन कार्ड,  आधार कार्ड,  चेक बुक ची झेरॉक्स अशा प्रकारच्या कागदपत्रांची वारंवार मागणी केली जात आहे याचा अर्थ जे दोषी आहेत त्यांना तर शासन जी काही शिक्षा करेल ती करेलच परंतु जे कर्मचारी इमाने इतबारे काम करत आहेत त्यांच्या कार्यात ही कागदपत्र गोळा करून सादर करण्याची आणखी एक वाढ झालेली आहे. शिवाय शालार्थ प्रणालीचा पुरवठा करणाऱ्या कंपनीला सदोष असलेली प्रणाली शासनाला विकल्याबद्दल त्या कंपनीवर काय कारवाई केली ? किंवा त्यांना त्या कंपनीला कोणता दंड आकारण्यात आला ? याची माहिती अद्यापही समोर आलेली नाही. खरे म्हटले तर या शालार्थ प्रणालीमध्ये बोगस आयडी कोणालाही करताच आला नाही पाहिजे अशी तरतूद सुरुवातीपासूनच असायला हवी होती परंतु ती कंपनीने दिली नाही म्हणून कंपनी यात दोषी आहे. शालार्थ पुरवठा करणाऱ्या कंपनीने  एक प्रकारे शासनाची दिशाभूल करून फसवणूकच केलेली आहे कारण त्यांनी शासनाला सदोष प्रणाली विकली आहे. शालार्थच्या या सदोष प्रणालीमुळे आणि शिक्षण विभागामुळे निर्दोष शिक्षक व शिक्षकेतर कर्मचाऱ्यांना विनाकारण हेलपाटे घ्यावे लागत आहे.  शासनाने व शिक्षण विभागाने यावर उपाययोजना करून ज्या शिक्षक शिक्षकेतर करणाऱ्याचा काहीही दोष नाही त्यांना विनाकारण कागदपत्रे आदीच्या मागे लावू नये शिवाय त्यांना कागदपत्रे सादर न केल्यास वेतन होणार नाही असे सुद्धा म्हणू नये. अनेक ठिकाणी व अनेक वेळा शासनाच्या, कंपनीच्या अशा सदोष पद्धतीमुळे ज्यांचा काहीही दोष नसतो त्या कर्मचाऱ्यांना विनाकारण हेलपाटे घ्यावे लागतात. त्यामुळेच असे म्हणावेसे वाटते की, कोणाची म्हैस आणि कोणाला उठ बैस.